طرح کلان ارتقاء بهرهوری آب
عنوان طرح كلان:
ارتقاء بهرهوری آب
Water Productivity improvement
چکیده:
بهرهوری آب، بهویژه در بخش کشاورزی، شاخصی کلیدی برای بهینهسازی مدیریت آبیاری و سنجش کارایی مصرف آب در ارتباط با تولید محصولات زراعی و باغی است. این شاخص یکی از ارکان اصلی در اسناد بالادستی، چارچوبهای قانونی و سیاستهای کلان برنامهریزی آب و خاک در ایران محسوب میشود. بهطور کلی، بهرهوری آب بهعنوان یک نسبت تعریف میشود: مخرج این کسر شامل شاخصهای آب (مانند تبخیر و تعرق واقعی یا آب آبیاری پس از کسر بارندگی مؤثر) و صورت آن شامل خروجیهای کمی مختلف، مانند عملکرد محصول، سود خالص یا انرژی تولیدی (کالری) است. در ایران و مطابق با اسناد بالادستی، عموماً دو مفهوم «بهرهوری فیزیکی» و «بهرهوری اقتصادی» آب کاربرد گستردهتری داشته و معمولاً در تحلیلها و تصمیمگیریها مورد استفاده قرار میگیرند. بر اساس تعریف، بهرهوری فیزیکی آب عبارت است از مقدار محصول تولیدشده به ازای واحد حجم آب مصرفی (تبخیر و تعرق، آب آبیاری و ...) بیان میشود. در بهرهوری اقتصادی (مالی)، ارزش محصول تولیدشده یا میزان سود حاصله به ازای واحد حجم آب مصرفی مدنظر قرار میگیرد. شاخص بهرهوری فیزیکی آب در ایران طی سالهای اخیر روندی صعودی داشته و در بازهای ده ساله از حدود ۱.۰ کیلوگرم در مترمکعب در سال ۲۰۰۵ به حدود ۱.۵ کیلوگرم در مترمکعب در سال ۲۰۲۵ رسیده است (عباسی و همکاران، ۱۴۰۳). با این حال، این شاخص همچنان با مقدار هدف در سند چشمانداز ۲۰ ساله (۱.۶۰ کیلوگرم در مترمکعب) فاصله دارد. اطلاعات زیادی در مورد بهرهوری اقتصادی محصولات کشاورزی در ایران در دسترس نیست.
با توجه به موارد فوق، ارزیابی دقیق شاخص بهرهوری آب در کشاورزی، نقشی حیاتی و تعیینکننده در تصمیمگیریها، برنامهریزیها و سیاستگذاریهای کلان ملی ایفا میکند. از این رو، «طرح کلان ارتقاء بهرهوری آب» در سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی تعریف شده است. هدف از این طرح، ارزیابی وضعیت فعلی بهرهوری آب، شناسایی عوامل مؤثر بر آن، و ارائه راهکارهای عملیاتی برای بهبود است. افزون بر این، پروژه بر ارائه آموزشهای نوین و اثربخش و ارتقاء مهارتهای فنی ذینفعان به منظور حداکثرسازی کارایی منابع آب و خاک، و در نهایت تدوین نقشهراهی جامع برای بهبود بلندمدت متمرکز است.