طرح کلان کاهش ضایعات و بهرهگیری از زائدات در محصولات کشاورزی
عنوان طرح كلان:
کاهش ضایعات و بهرهگیری از زائدات در محصولات کشاورزی
Reduction of losses and utilization of wastes and losses in agricultural products
چکیده:
رسالت اصلی وزارت جهادکشاورزی، تأمین استقلال و امنیت غذایی کشور است. دستیابی به این رسالت مهم، از طریق توجه به افزایش سطح تولیدات کشاورزی و حراست از محصول تولید شده از مزرعه تا سفره امکانپذیر است. در این بین، اهتمام به برنامههای کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، امری اجتنابناپذیر است. تحقق برنامههای امنیت غذایی و جهش تولید تنها از طریق افزایش تولید میسر نیست، بلکه در این راه، کاهش ضایعات و فرآوری محصولات کشاورزی نیز به توجه ویژهای نیاز دارد. توجه به كاهش ضايعات محصولات كشاورزي بايد به عنوان يكی از اصول در راستای دستيابي به ارزش افزوده بیشتر و تأمین امنیت غذایی در سياستهای كلان بخش كشاورزی وارد شود. بررسیهای مقدماتی نشان میدهند که قسمت عمده ضایعات محصولات کشاورزی در کشورهای در حال توسعه و از جمله ایران، مربوط به مراحل برداشت و پس از برداشت است. آمار دقیقی در مورد میزان ضایعات محصولات زراعی، باغی و نیز آمار و اطلاعات متقن و واقعی از ضایعات آبزیان و دام و طیور در کشور وجود ندارد و در این خصوص مطالعات کمی در داخل کشور صورت گرفته است. برای حرکت در مسیر کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، شناخت، گردآوری اطلاعات مستند و مبتنی بر اصول علمی و فنی و سپس تحلیل درست آنها برای رفع اشکالات زیرساختی و تکنیکی موجود امری اجتنابناپذیر است. متأسفانه در این خصوص با ضعف جدی روبرو هستیم. از اینرو، طرح کلان "کاهش ضایعات و بهرهگیری از زائدات در محصولات کشاورزی" در نظر دارد با بررسی دقیق مراحل برداشت تا مصرف محصولات اساسی کشاورزی کشور که میزان ضایعات زیادی دارند و محصولات منتخب در اجرای برنامه الگوی کشت محصولات زراعی و باغی (گندم، گوجهفرنگی، سیبزمینی، سبزیهای برگی (کاهو)، انگور، سیب درختی و ...)، ضمن تعیین میزان ضایعات پس از برداشت این محصولات با دقت قابل قبول، نقاط بحرانی و عوامل تأثیرگذار بر بروز این ضایعات را شناسایی و مورد مطالعه قرار دهد. دامنه این بررسی، مجموعه مراحل زمان و نحوه برداشت محصول، روشهای جمعآوری و جابهجایی محصولات در سطح باغ یا مزرعه، فرآیندهای مقدماتی از جمله روش و نحوه تمیز کردن و شستشو، سردکردن اولیه، خشککردن، ضدعفونی، محلولپاشی، التیامدهی، پرتودهی، واکسزنی، بوجاری، سورتینگ و درجهبندی محصولات و فرآیندهای تکمیلی شامل روشها و شرایط بستهبندی، انبارش موقت در سطح مزارع و باغات، شرایط انبارداری و سردخانهگذاری محصولات کشاورزی، نگهداری فرآوردههای دامی، بستهبندیهای فعال و هوشمند در بستهبندی محصولات کشاورزی، فرآوردههای دامی و لبنی و روشهای فرآوری و تبدیل محصولات کشاورزی، دامی و شیلاتی را شامل خواهد شد. در این طرح کلان، تعیین میزان ضایعات شیلاتی در حوزههای صید، آبزیپروری، جابهجایی، فرآوری و بازار، شناسایی نقاط بحرانی شکلگیری ضایعات شیلاتی و شناسایی کمی و کیفی زائدات گونههای مختلف آبزیان دریایی و پرورشی نیز مورد بررسی قرار خواهد گرفت. همچنین، در نظر است راهکارهای مناسب و عملی برای بازگرداندن تا حد امکان ضایعات و زائدات کشاورزی به چرخه مصرف مستقیم یا غیر مستقیم، استفاده از زائدات سلولزی در تولید خمیر کاغذ، راهکارهای تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر از زائدات و قسمتهای غیرخوراکی و دورریز آبزیان، راهکارهای مناسب برای فرآوری پسماند کشتارگاهی و کارخانههای محصولات لبنی، استخراج ترکیبات ارزشمند غذایی از ضایعات دامی، روش¬های فناوری زیستی برای تبدیل بقایای کشتارگاهها و ضایعات کارخانههای لبنی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
اهداف طرح کلان:
اهداف کمّی
تعیین میزان دقیق ضایعات برخی محصولات اساسی کشاورزی (محصولات زراعی، باغی، شیلات و آبزیان، دام و طیور) و شناسایی نقاط بحرانی ایجاد آن در مراحل مختلف برداشت و پس از برداشت.
تعیین ارزش اقتصادی ضایعات و دور ریز محصولات مورد مطالعه در هر یک از حلقههای زنجیره تولید تا مصرف.
تعیین حلقههایی که تمرکز بر کاهش ضایعات در آن نقاط، کمترین هزینه اقتصادی را به همراه خواهند داشت.
برآورد حداقل ضایعات و دور ریز قابل قبول در طول زنجیره تولید تا مصرف برای محصولات مورد مطالعه.
ارائه راهکارها و دانش فنی/ فناوریها برای کاهش مقدار ضایعات محصولات کشاورزی در مراحل مختلف برداشت و پس از برداشت.
ارائه راهکارهای مناسب برای بهکارگیری زائدات، ضایعات و پسماندهای تولیدات کشاورزی و تبدیل آنها به فرآوردههای قابل مصرف و با ارزش افزوده بیشتر.
اهداف کیفی
بسترسازی تحقق برنامه جهش تولید محصولات کشاورزی با اصلاح زنجیره برداشت تا مصرف.
افزایش مقاومت و تابآوری کشور در برابر آثار تحریم با ارتقاء بهرهوری تولید در بخش کشاورزی.
ایجاد زیرساخت مناسب برای تبیین و تدوین سیاستگذاریهای استراتژیک در بخش کشاورزی.
ارتقاء درآمد تولیدکنندگان، پایداری در روستاها و توسعه فرصتهای شغلی.
حفاظت از منابع و بسترهای زیستمحیطی.
تقاضا محور و مأموریتگرا کردن تحقیقات صنایع غذایی در امر کاهش ضایعات.
ایجاد ساز و کارهای انگیزشی بهمنظور افزایش بهرهوری زنجیره عملیات برداشت و پس از برداشت.
جامه عمل پوشاندن به تکالیف مرتبط با بخش کشاورزی در برنامههای توسعهای کشور.
كليات طرح كلان:
این طرح کلان دربرگیرنده سه محور اصلی با عناوین زیر است که قرار است برای تعدادی محصول مهم و استراتژیک که ضایعات بیشتری دارند، و محصولات منتخب در اجرای برنامه الگوی کشت محصولات زراعی و باغی بهطور همزمان پروپوزالهای تحقیقاتی تهیه و تدوین شده و به مرحله اجراء درآید:
سنجش میزان ضایعات محصولات اساسی کشاورزی و تعیین نقاط بحرانی ایجاد آن در مراحل پس از برداشت (صید یا کشتار).
پژوهش در زمینه کاهش ضایعات محصولات اساسی کشاورزی در مراحل پس از برداشت (صید یا کشتار).
پژوهش در زمینه استفاده از زائدات، ضایعات و پسماندهای تولیدات کشاورزی و تبدیل آنها به فرآوردههای قابل مصرف و با ارزش افزوده بیشتر.